A NON-PROFIT
A NON-PROFIT, NON-COMMERCIAL PUBLIC SERVICE INITIATIVE BY SURESH SHIRODKAR
रम्य ते बालपण!
'श्रावण मासि हर्ष मानसी' म्हणत रिमझिम पावसात चिंब भिजलेले ते दिवस किंवा 'आनंदी आनंद गडे' म्हणत नाचत-बागडत मारलेल्या उड्या; 'पावसाच्या धारा येती झरझरा' म्हणत पाण्यात सोडलेल्या कागदी बोटी; 'छान किती दिसते.. फुलपाखरू' गुणगुणत बागेत बागडलेले ते क्षण. प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश' किंवा 'आमुचे.. चढवू गगनी निशाण' म्हणत पंधरा ऑगष्टच्या प्रभातफेरीत भरपावसात भिजत दिलेल्या घोषणा; 'लाडकी बाहुली होती माझी एक' म्हणत खेळलेले भातुकलीचे खेळ.. रम्य ते बालपण आणि रम्य ते शालेय जीवन! वयं पुढे पुढे सरकत गेले तसे बालपण निघून गेलं. पण व्यक्ती वयाने किंवा कर्तृत्वाने कितीही मोठी झाली तरी प्रत्येकाच्या अंतःकरणात कुमार वयात शिकलेले धडे आणि कवितांसाठी एक छोटासा कोपरा राखून ठेवलेला असतो. कुमार वयात शिकलेले धडे आणि विशेषत: कविता यांचा बालमनावर उमटलेला विलोभनीय ठसा जीवनात कधीच पुसला जात नाही. शालेय अभ्यासक्रमातल्या कविता आजही विसरता येत नाहीत. किंबहूना, अगदी बालपणापासून त्या कविता कुठेतरी खोलवर आपल्या मनात घर करून बसलेल्या असतात. शालेय जीवनात शिकत असताना ज्या शिक्षकांनी अशा कविता आपल्या हृदयावर बिंबविल्या त्या गुरुजनांचे ॠण कसं व्यक्त करावं हे कळत नाही.
साधारणत: १९४० सालापासून अगदी अलीकडच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या म्हणजेच जवळजवळ तीन पिढ्यांनी अभ्यासलेल्या काही निवडक कविता इथे संग्रहीत करून त्या गुरुजनांना आणि सर्व मान्यवर कविंना हा मानाचा मुजरा...!!
साधारणत: १९४० सालापासून अगदी अलीकडच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या म्हणजेच जवळजवळ तीन पिढ्यांनी अभ्यासलेल्या काही निवडक कविता इथे संग्रहीत करून त्या गुरुजनांना आणि सर्व मान्यवर कविंना हा मानाचा मुजरा...!!
सुचना:
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
महत्त्वाची सुचना: ह्या ब्लॉगवरील प्रकाशित सर्व कविता बालभारती, युवकभारती, कुमारभारती या पाठ्यपुस्तकातील आणि १९७१-७२ पुर्वीच्या शालेय स्तरावरील क्रमिक पुस्तकातील असून, माझ्याकडून त्या कवितांचा कोणताही व्यवहारी वापर होत नाही. ह्या सर्व कविता वेगवेगळ्या माध्यमांतून संकलित करून आंतरजालावर केवळ हा एक संग्रह बनवलेला आहे. या सर्व कवितांचे हक्क महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, माध्यमिक व उच्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ, संबंधित कवी किंवा त्यांच्या वारसदारांकडे सुरक्षित असून कोणत्याहि प्रकारे कॉपीराईट भंग करण्याचा अथवा कोणाच्या भावना दुखवण्याचा उद्देश नाही. केवळ मराठी काव्य-रसिक, वाचक आणि अभ्यासक यांना शालेय अभ्यासक्रमातील अनमोल कवितांचा खजिना आंतरजालावर एकत्र उपलब्ध करून देण्याचा हा एक प्रांजळ प्रयत्न आहे.
येथील कवितांच्या प्रकाशनाबद्दल संबंधितांना काही आक्षेप असल्यास किंवा कॉपीराईट हक्क भंग होत असल्यास त्या काढून टाकल्या जातील. प्रत्येक कवितेच्या खाली कवींची नावे दिली असून नजरचुकीने एखादे नाव राहिले असल्यास किंवा चुकीचे नाव दिलेले असल्यास कृपया लक्षात आणुन द्यावे ही विनंती.
ह्या ब्लॉगवरील कविता कॉपी पेस्ट (Copy & Paste) करता येणार नाहीत याची काळजी घेण्यात आली आहे. तुम्ही या उत्तमोत्तम कविता वाचाव्यात, त्यांचा आनंद घ्यावा याचसाठी आंतरजालावर उपलब्ध करुन दिल्या आहेत. आपणांस या कविता विनासायास एकाचठिकाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी संग्राहकाने घेतलेले कष्ट, वेळ आणि श्रम याची बूज राखणे अपेक्षित आहे. कॉपी पेस्टचा अंगवळणी पडलेला शॉर्टकट चोखाळण्यापेक्षा ब्लॉगच्या लिंकचा उपयोग करावा असे संग्राहकाला वाटते. एखादी कविता तुमच्या संग्रही असावी असं वाटलं तर ती लिहून काढा, अथवा, तुमचा इ-मेल आयडी आम्हाला कळवल्यास आपल्याला हवी असलेली कविता मेलवरून जरुर पाठवू.
कृपया ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये हि विनंती. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी.
येथील कवितांच्या प्रकाशनाबद्दल संबंधितांना काही आक्षेप असल्यास किंवा कॉपीराईट हक्क भंग होत असल्यास त्या काढून टाकल्या जातील. प्रत्येक कवितेच्या खाली कवींची नावे दिली असून नजरचुकीने एखादे नाव राहिले असल्यास किंवा चुकीचे नाव दिलेले असल्यास कृपया लक्षात आणुन द्यावे ही विनंती.
ह्या ब्लॉगवरील कविता कॉपी पेस्ट (Copy & Paste) करता येणार नाहीत याची काळजी घेण्यात आली आहे. तुम्ही या उत्तमोत्तम कविता वाचाव्यात, त्यांचा आनंद घ्यावा याचसाठी आंतरजालावर उपलब्ध करुन दिल्या आहेत. आपणांस या कविता विनासायास एकाचठिकाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी संग्राहकाने घेतलेले कष्ट, वेळ आणि श्रम याची बूज राखणे अपेक्षित आहे. कॉपी पेस्टचा अंगवळणी पडलेला शॉर्टकट चोखाळण्यापेक्षा ब्लॉगच्या लिंकचा उपयोग करावा असे संग्राहकाला वाटते. एखादी कविता तुमच्या संग्रही असावी असं वाटलं तर ती लिहून काढा, अथवा, तुमचा इ-मेल आयडी आम्हाला कळवल्यास आपल्याला हवी असलेली कविता मेलवरून जरुर पाठवू.
कृपया ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये हि विनंती. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी.
ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद !
- सुरेश शिरोडकर (संग्राहक)
balbharati.suresh@gmail.com
skarsuresh@gmail.com
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
17 August 2018
8 August 2018
असे कसे ?
एवढासा ससा त्याचे
एवढे मोठे कान
एवढा मोठा हत्ती त्याचं
शेपूट मात्र लहान
मान वर करून जिराफ
बघतो तरी काय
पोटांत पाय घालून कशी
चालते गोगलगाय –?
कुत्र्याचं शेपूट आपलं
नेहमींच वाकडं
माणसांसारखी सही-सही
दिसतात कशी माकडं –?
दोन पाय छोटे
दोन पाय मोठे.
कांगारूच्या पोटाला,
पिशवी कोण शिवतें –?
एक डोळा बंद करून
बगळा बसतो टपून
पाठीवरचं ओझं कसं
कासव ठेवतं जपून –?
पंख असून शहामृग
उडत नाही कसं –
कुणी दिली मोराला
हीं रंगीत पिसं –?
डोळे मिटून मनीमाऊ
दूध कां पिते
उभ्या उभ्या घोड्याला या
झोप कशी येते –?
उंच उंच आभाळांत
घार कशी उडते
पाणी नाही डोळयांत
न सुसर कशी रडते –?
जाऊं दे ते सारं आई
एक सांग मला
नाकावरती म्हशीने का
पाय माझ्या दिला –?
— नलिनी तळपदे
एवढे मोठे कान
एवढा मोठा हत्ती त्याचं
शेपूट मात्र लहान
मान वर करून जिराफ
बघतो तरी काय
पोटांत पाय घालून कशी
चालते गोगलगाय –?
कुत्र्याचं शेपूट आपलं
नेहमींच वाकडं
माणसांसारखी सही-सही
दिसतात कशी माकडं –?
दोन पाय छोटे
दोन पाय मोठे.
![]() |
| चित्रकार : श्री. चंद्रशेखर जोशी |
पिशवी कोण शिवतें –?
एक डोळा बंद करून
बगळा बसतो टपून
पाठीवरचं ओझं कसं
कासव ठेवतं जपून –?
पंख असून शहामृग
उडत नाही कसं –
कुणी दिली मोराला
हीं रंगीत पिसं –?
डोळे मिटून मनीमाऊ
दूध कां पिते
उभ्या उभ्या घोड्याला या
झोप कशी येते –?
उंच उंच आभाळांत
घार कशी उडते
पाणी नाही डोळयांत
न सुसर कशी रडते –?
जाऊं दे ते सारं आई
एक सांग मला
नाकावरती म्हशीने का
पाय माझ्या दिला –?
— नलिनी तळपदे
दोन पाय छोटे दोन पाय मोठे
Labels:
असे कसे ?~,
नलिनी तळपदे (हयात),
बालगीत
3 July 2018
केळीच्या बागा मामाच्या
मामा आमचा प्रेमाचा
घडावर घड धाडायचा.
आक्का मोठी हौसेची
भरपूर केळी सोलायची.
आत्या मोठ्या हाताची
तिनेच साखर लोटायची.
आजी आमची मायेची
सायच साय ओतायची.
ताई नीटस कामाची
जपून शिकरण ढवळायची.
आई आग्रह करायची
पुरे पुरे तरि वाढायची.
वाटिवर वाटी संपवायची
मामाला ढेकर पोचवायची.
— अज्ञात
घडावर घड धाडायचा.
आक्का मोठी हौसेची
भरपूर केळी सोलायची.
आत्या मोठ्या हाताची
तिनेच साखर लोटायची.
आजी आमची मायेची
सायच साय ओतायची.
ताई नीटस कामाची
जपून शिकरण ढवळायची.
आई आग्रह करायची
पुरे पुरे तरि वाढायची.
वाटिवर वाटी संपवायची
मामाला ढेकर पोचवायची.
— अज्ञात
Labels:
अज्ञात,
केळीच्या बागा मामाच्या~,
बडबडगीत
16 June 2018
खेड्यातील आनंद
फुटे क्षितिजी तांबडें जों न थोडें
तोंच जागें होतसे सर्व खेडें,
तरुण आखाड्याकडे धांव घेती
वृद्ध भूपाळ्या प्रभुस आळवीती ll १ ll
उठुनि गृहिणी लगबग अंगणांत
सडासंमार्जन करित राहतात,
आणि वृंदावन कुणी परसदारिं
नम्रभावें साष्टांग नमस्कारी ll २ ll
सान-थोरांना समय पहांटेचा
असा वाटें उत्साह-उमेदीचा,
मीहि मिळुनी त्यांच्यांत गमे जावें
आणि सौख्यी त्या भागिदार व्हावें ll ३ ll
पूर्ण शांती खेड्यात नांदताहे,
गाव-शीवेच्या वृक्ष-साउलीस
बसे कोणी पांथस्थ विसाव्यास ll ४ ll
निघे पाण्यावर गुरां-वासरांचा
थवा, येई वर लोट तो धुळीचा,
नाद कानावर पडे घुंगरांचा
सूर मिसळे त्यामधें पावरीचा! ll ५ ll
मोट सुटली, मोकळे बैल झाले
गडी सारे एकत्र जमुनी आले
बसुन पाटाच्या वाहत्या कडेला
सोडु आतां लागले न्याहरीला ll ६ ll
सान-थोरांना समय शांततेचा
असा वाटे हा गोड विसांव्याचा,
मीहि वाटे त्यांच्यात मिळुन जावें
आणि सौख्यी त्या भागिदार व्हावें ll ७ ll
कळस पिवळे शोभती देवळांचे,
थवा आकाशी उडे पांखरांचा
मार्ग धरुनी आपुल्या कोटरांचा ll ८ ll
दावणीशीं वासरें ओढ घ्याया
आणि आतां लागलीं हंबराया !
सांज झालेली, सुटे मंद वात
घरांमधुनी लागेल सांजवात ll ९ ll
समय सर्वांना हाच विसाव्याचा
एकमेकांना सुखें भेटण्याचा,
मीहि वाटे त्यांच्यात मिळुन जावें
आणि सौख्यी त्या भागिदार व्हावें ll १० ll
तोंच जागें होतसे सर्व खेडें,
तरुण आखाड्याकडे धांव घेती
वृद्ध भूपाळ्या प्रभुस आळवीती ll १ ll
उठुनि गृहिणी लगबग अंगणांत
सडासंमार्जन करित राहतात,
आणि वृंदावन कुणी परसदारिं
नम्रभावें साष्टांग नमस्कारी ll २ ll
सान-थोरांना समय पहांटेचा
असा वाटें उत्साह-उमेदीचा,
मीहि मिळुनी त्यांच्यांत गमे जावें
आणि सौख्यी त्या भागिदार व्हावें ll ३ ll
सूर्य मध्यान्हावरी चढत आहेO O O
पूर्ण शांती खेड्यात नांदताहे,
गाव-शीवेच्या वृक्ष-साउलीस
बसे कोणी पांथस्थ विसाव्यास ll ४ ll
निघे पाण्यावर गुरां-वासरांचा
थवा, येई वर लोट तो धुळीचा,
नाद कानावर पडे घुंगरांचा
सूर मिसळे त्यामधें पावरीचा! ll ५ ll
मोट सुटली, मोकळे बैल झाले
गडी सारे एकत्र जमुनी आले
बसुन पाटाच्या वाहत्या कडेला
सोडु आतां लागले न्याहरीला ll ६ ll
सान-थोरांना समय शांततेचा
असा वाटे हा गोड विसांव्याचा,
मीहि वाटे त्यांच्यात मिळुन जावें
आणि सौख्यी त्या भागिदार व्हावें ll ७ ll
ऊन पसरे कोंवळें सोनीयाचेंO O O
कळस पिवळे शोभती देवळांचे,
थवा आकाशी उडे पांखरांचा
मार्ग धरुनी आपुल्या कोटरांचा ll ८ ll
दावणीशीं वासरें ओढ घ्याया
आणि आतां लागलीं हंबराया !
सांज झालेली, सुटे मंद वात
घरांमधुनी लागेल सांजवात ll ९ ll
समय सर्वांना हाच विसाव्याचा
एकमेकांना सुखें भेटण्याचा,
मीहि वाटे त्यांच्यात मिळुन जावें
आणि सौख्यी त्या भागिदार व्हावें ll १० ll
— वा. भा. पाठक
14 June 2018
चल उडुनि पांखरा
चल उडुनि पांखरा पहा जरा—
किति रम्य पसरली वसुंधरा ll ध्रु ०ll
चोंच तुझ्या चोंचींत घालितां
गाढ उरीं तुज धरुनि पाळितां
न हो काळ कधिं सुखाचा रिता
स्वार्थच परि हा, न हा बरा ! ll १ ll
कोश फाडुनी कळ्यां उमलती,
खुल्या अंगणीं मुलें खिदळती,
खुल्या प्रदेशाकडे द्रुतगती
पळे खळाळत कसा झरा ! ll २ ll
ऊब इथें तुज मऊ पिसांची,
गोड ओढ जरि या घरिं साची,
पण ही छाया किती दिसांची ?
पहा निळें नभ, मुशाफरा ! ll ३ ll
विहंगमा रे, निज पंखांनीं
उडुनि विहर या जगदुद्यानीं
सराग गाउनि जीवन–गाणीं
अमृत हर रे मनोहरा ! ll ४ ll
– माधव त्र्यंबक पटवर्धन (माधव जूलियन)
संकल्पना : श्रीमती वनमाला पाटील, जालना
किति रम्य पसरली वसुंधरा ll ध्रु ०ll
चोंच तुझ्या चोंचींत घालितां
गाढ उरीं तुज धरुनि पाळितां
न हो काळ कधिं सुखाचा रिता
स्वार्थच परि हा, न हा बरा ! ll १ ll
कोश फाडुनी कळ्यां उमलती,
खुल्या अंगणीं मुलें खिदळती,
खुल्या प्रदेशाकडे द्रुतगती
पळे खळाळत कसा झरा ! ll २ ll
ऊब इथें तुज मऊ पिसांची,
गोड ओढ जरि या घरिं साची,
पण ही छाया किती दिसांची ?
पहा निळें नभ, मुशाफरा ! ll ३ ll
विहंगमा रे, निज पंखांनीं
उडुनि विहर या जगदुद्यानीं
सराग गाउनि जीवन–गाणीं
अमृत हर रे मनोहरा ! ll ४ ll
– माधव त्र्यंबक पटवर्धन (माधव जूलियन)
संकल्पना : श्रीमती वनमाला पाटील, जालना
17 February 2018
अढळ सौंदर्य
(जाति - दिंडी)
तोच उदयाला येत असे सूर्य
अहो क्षितिजावर त्याच नव्हे काय ?
तेच त्याचे कर न का कुंकुमानें
वदन पूर्वेचे भरति संभ्रमानें ?
तेच तरु हे तैशाच पुष्पभारें
लवुनि गेले दिसतात पहा सारे !
त्याच वल्ली तैसेंच पुष्पहास्य
हंसुनि आजहि वेधिती या मनास !
कालचे जें कीं तेच आज पक्षी
कालच्या हो ज्या त्याच आज वृक्षीं
बसुनि गाती कालचीं तींच गानें,–
गमे प्रातःप्रार्थना करिति तेणें !
काल जो का आनन्द मला झाला
तोच आजहि होतसे मन्मनाला;
कालचा जो मी तोच हा असें का ?–
अशी सहजच उद्भवे मनीं शंका.
अशी सहजच उद्भवे मनीं शंका
काय समजुनि समजलें तुम्हांला का ?
असे अनुभव कीं-रिझवि एकदां जें
पुन्हां बहुधा नच रिझों त्याच चोजें.
पुन्हां बहुधा नच रिझों त्याच चोजें
कसें मग हें वेधिलें चित्त माझें–
आज फिरुनो या सूर्य-तरु-खगांनीं
आपुलीया नवकांति-पुष्ण-गानीं ?
म्हणुनि कथितों निःशंक मी तुम्हांतें,–
असे सुंदरता अढळ जरी कोठें
तरी करी ती सृष्टींत मात्र वास–
पहा, मोहिल सर्वदा ती तुम्हांस.
— केशवसुत
Labels:
अढळ सौंदर्य~,
केशवसुत (१८६६ – १९०५),
छंद-बद्ध
12 December 2017
नव्या युगाची गाणी
एकमुखाने चला गाऊ या, गाणी नव्या युगाची
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची
सा म्हणतो साथी आपण, भेदभावना दूर करा
रे म्हणतो रेंगाळु नका रे, सदैव अपुले काम करा
निर्धाराने पुढे जाऊ या, पर्वा करू ना कोणाची ||
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची ||१||
ग म्हणतो गर्व मिरवुनी, सर्वनाश कुणी करू नका
म म्हणतो महान सुंदर, मानवतेचा मंत्र शिका
प म्हणतो परिश्रमाने, फुलवा ज्योत यशाची ||
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची ||२||
ध म्हणतो जगात केवळ, समानता हा धर्म खरा
नि म्हणतो निर्मळतेचा, मनी वाहू द्या नित्य झरा
सा म्हणतो सामर्थ्याने, उजळा उषा उद्याची ||
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची ||३||
— वंदना विटणकर
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची
सा म्हणतो साथी आपण, भेदभावना दूर करा
रे म्हणतो रेंगाळु नका रे, सदैव अपुले काम करा
निर्धाराने पुढे जाऊ या, पर्वा करू ना कोणाची ||
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची ||१||
ग म्हणतो गर्व मिरवुनी, सर्वनाश कुणी करू नका
म म्हणतो महान सुंदर, मानवतेचा मंत्र शिका
प म्हणतो परिश्रमाने, फुलवा ज्योत यशाची ||
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची ||२||
ध म्हणतो जगात केवळ, समानता हा धर्म खरा
नि म्हणतो निर्मळतेचा, मनी वाहू द्या नित्य झरा
सा म्हणतो सामर्थ्याने, उजळा उषा उद्याची ||
सारे मिळुनी चला गुंफुया, सरगम सात सुरांची ||३||
— वंदना विटणकर
9 December 2017
पंख मला जर असते...
![]() |
| चित्रकार : श्री. चंद्रकांत तजबिजे |
पतंग उडवीत बसेल कोण ?
मीच पाखरू झालो असतो,
आभाळावर गेलो असतो
निळी निळाई आभाळाची,
पंखांवरती माखायाची
चार चांदण्या छोट्या छोट्या
तोडुन केल्या असत्या गोट्या
विमान मागे पडले असते,
हार खाउनी रडले असते
सगळे माझा करतील हेवा,
पंख मला, पण फुटतील केव्हा ?
— डॉ. सुरेश सावंत
Subscribe to:
Posts (Atom)



