A NON-PROFIT

A NON-PROFIT, NON-COMMERCIAL PUBLIC SERVICE INITIATIVE BY SURESH SHIRODKAR

रम्य ते बालपण!

'श्रावण मासि हर्ष मानसी' म्हणत रिमझिम पावसात चिंब भिजलेले ते दिवस किंवा 'आनंदी आनंद गडे' म्हणत नाचत-बागडत मारलेल्या उड्या; 'पावसाच्या धारा येती झरझरा' म्हणत पाण्यात सोडलेल्या कागदी बोटी; 'छान किती दिसते.. फुलपाखरू' गुणगुणत बागेत बागडलेले ते क्षण. प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश' किंवा 'आमुचे.. चढवू गगनी निशाण' म्हणत पंधरा ऑगष्टच्या प्रभातफेरीत भरपावसात भिजत दिलेल्या घोषणा; 'लाडकी बाहुली होती माझी एक' म्हणत खेळलेले भातुकलीचे खेळ.. रम्य ते बालपण आणि रम्य ते शालेय जीवन! वयं पुढे पुढे सरकत गेले तसे बालपण निघून गेलं. पण व्यक्ती वयाने किंवा कर्तृत्वाने कितीही मोठी झाली तरी प्रत्येकाच्या अंतःकरणात कुमार वयात शिकलेले धडे आणि कवितांसाठी एक छोटासा कोपरा राखून ठेवलेला असतो. कुमार वयात शिकलेले धडे आणि विशेषत: कविता यांचा बालमनावर उमटलेला विलोभनीय ठसा जीवनात कधीच पुसला जात नाही. शालेय अभ्यासक्रमातल्या कविता आजही विसरता येत नाहीत. किंबहूना, अगदी बालपणापासून त्या कविता कुठेतरी खोलवर आपल्या मनात घर करून बसलेल्या असतात. शालेय जीवनात शिकत असताना ज्या शिक्षकांनी अशा कविता आपल्या हृदयावर बिंबविल्या त्या गुरुजनांचे ॠण कसं व्यक्त करावं हे कळत नाही.

साधारणत: १९४० सालापासून अगदी अलीकडच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या म्हणजेच जवळजवळ तीन पिढ्यांनी अभ्यासलेल्या काही निवडक कविता इथे संग्रहीत करून त्या गुरुजनांना आणि सर्व मान्यवर कविंना हा मानाचा मुजरा...!!

सुचना:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
महत्त्वाची सुचना: ह्या ब्लॉगवरील प्रकाशित सर्व कविता बालभारती, युवकभारती, कुमारभारती या पाठ्यपुस्तकातील आणि १९७१-७२ पुर्वीच्या शालेय स्तरावरील क्रमिक पुस्तकातील असून, माझ्याकडून त्या कवितांचा कोणताही व्यवहारी वापर होत नाही. ह्या सर्व कविता वेगवेगळ्या माध्यमांतून संकलित करून आंतरजालावर केवळ हा एक संग्रह बनवलेला आहे. या सर्व कवितांचे हक्क महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, माध्यमिक व उच्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ, संबंधित कवी किंवा त्यांच्या वारसदारांकडे सुरक्षित असून कोणत्याहि प्रकारे कॉपीराईट भंग करण्याचा अथवा कोणाच्या भावना दुखवण्याचा उद्देश नाही. केवळ मराठी काव्य-रसिक, वाचक आणि अभ्यासक यांना शालेय अभ्यासक्रमातील अनमोल कवितांचा खजिना आंतरजालावर एकत्र उपलब्ध करून देण्याचा हा एक प्रांजळ प्रयत्न आहे.

येथील कवितांच्या प्रकाशनाबद्दल संबंधितांना काही आक्षेप असल्यास किंवा कॉपीराईट हक्क भंग होत असल्यास त्या काढून टाकल्या जातील. प्रत्येक कवितेच्या खाली कवींची नावे दिली असून नजरचुकीने एखादे नाव राहिले असल्यास किंवा चुकीचे नाव दिलेले असल्यास कृपया लक्षात आणुन द्यावे ही विनंती.

ह्या ब्लॉगवरील कविता कॉपी पेस्ट (Copy & Paste) करता येणार नाहीत याची काळजी घेण्यात आली आहे. तुम्ही या उत्तमोत्तम कविता वाचाव्यात, त्यांचा आनंद घ्यावा याचसाठी आंतरजालावर उपलब्ध करुन दिल्या आहेत. आपणांस या कविता विनासायास एकाचठिकाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी संग्राहकाने घेतलेले कष्ट, वेळ आणि श्रम याची बूज राखणे अपेक्षित आहे. कॉपी पेस्टचा अंगवळणी पडलेला शॉर्टकट चोखाळण्यापेक्षा ब्लॉगच्या लिंकचा उपयोग करावा असे संग्राहकाला वाटते. एखादी कविता तुमच्या संग्रही असावी असं वाटलं तर ती लिहून काढा, अथवा, तुमचा इ-मेल आयडी आम्हाला कळवल्यास आपल्याला हवी असलेली कविता मेलवरून जरुर पाठवू.

कृपया ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये हि विनंती. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी.

ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद !

- सुरेश शिरोडकर (संग्राहक)
balbharati.suresh@gmail.com
skarsuresh@gmail.com
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Showing posts with label ना. वा. टिळक (१८६१ – १९१९). Show all posts
Showing posts with label ना. वा. टिळक (१८६१ – १९१९). Show all posts

11 January 2022

कुणास्तव कुणीतरी

सरोष घन वर्षती, तरुलतांशिं वारा झुजे,
विराम नच ठाउका क्षणहि नाचतांना विजे;
भयानकचि संचरे, सकल सृष्टि हो घाबरी
कुणास्तव कुणीतरी सभय वाट पाहे घरीं !

रवप्रतिरवामुळें बधिर जीव सारे जरी;
निनाद करिते अहा ! श्रवण चाहुलीचा तरी;
उठे दचकुनी तडित् दुसरि नर्तनाला करी,
कुणास्तव कुणीतरी कितिक येरझारा करीं !

खुशाल कर वृष्टीला, तुज न तो भिणारा घना !
पिशाचसम तूं खुशाल कर गे विजे ! नर्तना.
महिधर समिरणा ! धरुनि लोळवीं भूवरी,
कुणास्तव कुणीतरी निघत जावयाला घरीं !

घनप्रसर माजला, नभिं न एक तारा दिसे,
परंतु हसरा सदा सुखद चंद्र गेहीं वसे;
अहा द्रवविता कुणा सहज चंद्रकांताप्रत ी
कुणास बघुनी कुणीतरि हंसेल हर्षे किती ?

अहा चरणधावना कलशपूर्ण उष्णोदकें,
रुचिप्रद वरान्न जें करिल हो सुधेला फिकें !
फुलांहुनि मऊ असें शयन रम्य मंचावरी,
कुणास्तव कुणीतरी घरिं अशी तयारी करीं !

रसाळ वचनावली, विविध तोंडि लावावया,
मिळेल, उपमा उरे मग न भोजनाला तया;
पडेल मग विस्मृती सकलही श्रमांची क्षणीं,
कुणाप्रति कुणीतरी निरखितां प्रसन्नेक्षणीं !

तया प्रणयनिर्झरा प्रणयनिर्झरीला तिला,
सदा सुखद भोंवरा विहरण्यास ऐशा मुला
बळेंच उठवी कुणी ! उभयतांस आलिंगुनी
कुणीतरि धरील तैं विषय अन्य कैंचा मनीं ?

तमास अपसारुनी उन पडेल त्या मंदिरीं,
तशात पडतील हो मधुनि पावसाच्या सरी,
कुणीतरि धरोनियां कर करीं कुणाचा तरी,
स्तवील परमेश्वरा जलद, सूर्य ज्याचा करीं !



— ना. वा. टिळक

14 January 2017

मेंढपाळ (प्रार्थना)

मेंढपाळ हा प्रभू कधीचा हिरव्या कुरणी मला
कधी मनोहर जलाशयावर घेउन मज चालला
निष्कंटक हा राजमार्ग तो मला सदा दावतो
मध्येच भेसुर मेघ मृत्युचा वरती डोकावतो
परंतु माझा सखा असे प्रभु सदैव आपंगिता
या श्रद्धेने भिति न बिलगे दरीतुनी चालता


—  ना. वा. टिळक

संकल्पना : श्रीयुत कांबळी, मुंबई

8 May 2013

पुरे जाणतों मीच माझें बल !

हा एक कक्षेंत छावा गजाचा, दुजीमाजि हा सिंह केकावतो,
हा जाहला अर्धमेला भयानें लपोनी महाव्याघ्न डोकावतो;
हे पर्वतांचे उभे क्षुद्र धोंडे, महासागरांचे पुढें पल्लव !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

भूगोल हा दोन बोटांत माझ्या, नको अंतराला तुझी थोरवी
पाहीन एके दिनीं मीच सारे कुठें झांकलेले तुझे ते रवि !
हीं पंचभूतें मला सेविणारीं, खरें सांगतो मी न गर्वाकुल;
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

मी भासतों कीट, ही भूति माझी परी भेदि सूर्याचिया मंडळा,
तूं हास काला मला, मी तुलाही सदा हासतों गर्विता, चंचला;
हे आधिंनो व्याधिंनो ! माक्षिकांनो ! तुम्ही बापुडीं कायशी दुर्बल !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

हे विश्व सारे विहारास माझ्या, पुरेसे न होईल, शंका नको,
हा मर्त्य, हा देहकारानिवासी, बळे हीन हा, कांहिं कोणी बको !
मी मर्त्य, मी मृत्युला जिंकणारा! जगी धूळ, मी दिव्यता उज्ज्वल !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

मी ओळखीलें मला पूर्ण; आतां कशाला मला पाहणे आरसे ?
माझ्यापुढें नित्य आत्मानुभूती; पटावे दुजे तर्क आतां कसे ?
मी ईश्वराच्या जगत्कारणाच्या, खरी हेतुची पूर्तता मंगल !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।


— ना. वा. टिळक

(Compiled by : Ms. Mrudula Tambe, Mumbai)

11 August 2012

सारीं फुलेंच फुलें!


[शार्दुलविक्रीडीत]
आकाशांत फुलें, धरेवर फुलें, वार्‍यावरीही फुलें,
माझ्या गेहिं फुलें, मनांतहि फुलें, भूगर्भि सारीं फुलें !!
माझें चित्त भुले, सुगंध सुटले! हें विश्व आनंदलें !
कोणी अकळिलें? कुणास कळलें उद्यान विस्तारलें ! १

नक्षत्रें, सुमनें, विहंगम, मुलें, काव्यें, मणी! हीं जरी
नांवें भिन्न, खरोखरी मज फुलें हीं रम्य सारीं तरी !
घेतों ह्यांतुन थोडका रस! पुन्हां त्यांच्याकडे धांवतों,
धांवाधांव म्हणा, परी हिजमध्यें कैवल्य मी पावतों ! २

जातीच्या भ्रमरास 'सोडुन फुलें ये फोड हीं लांकडें ! '
ऐसें कोण म्हणेल? कोण भलतें घालील हें सांकडें ?
देवानेंच जयास पुष्प-हृदयीं खेळावया निर्मिलें,
त्याला वृत्ति दुजी सुचेल कुठुनी? प्राणा जरी घेतलें ! ३

बोला "चंचल हा क्षणांत गगनीं धांवे क्षणे भूवरीं !
हा वार्‍यावर! हा गृहीं! निज मनीं! हा भूमिच्या भीतरीं ! "
हांसा मानुनियां निरर्थ मम हो ह्या गोड गुंजारवा !
माझे जन्मच हे फुलां निरविले! भीतों नमी मानवा ! ४

[द्रुतविलंबित]

मज गमे मजसाठिं जगत्पती,
फुलवितो अवघ्या जगताप्रती !
भ्रमर मी रस सांठविं चाखुनी,
मजसमान रसज्ञ न हो जनीं ! ५


[पादाकुलक]

जाइन सोडुन ह्या जगताला,
ठेवुन हा मधुकोश तुम्हांला,
तोंवर आड नका मज होऊ !
पाप नका कुणि हें शिरीं घेऊ ! ६



— नारायण वामन टिळक

 

31 July 2012

पांखरा! येशिल का परतून?

पांखरा ! येशिल का परतून ?

मत्प्रेमानें दिल्या खुणांतुन
एक तरी आठवून ? पांखरा ! १

हवेसवें मिसळल्या माझिया
नि:श्वासा वळखून ? पांखरा ! २

वार्‍यावरचा तरंग चंचल
जाशिल तूं भडकून ! पांखरा ! ३

थांब, घेउं दे रूप तुझे हें
हृदयीं पूर्ण भरून ! पांखरा ! ४

जन्मवरी मजसवें पहा ही
तव चंचूची खूण ! पांखरा ! ५

विसर मला, परि अमर्याद जग
राहीं नित्य जपून ! पांखरा ! ६

ये आतां घे शेवटचे हे
अश्रू दोन पिऊन ! पांखरा ! ७


— ना. वा. टिळक

20 March 2012

माझ्या जन्मभूमीचें नांव

[मंदारमाला]

सृष्टी तुला वाहुनी धन्य ! माते, अशी रुपसंपन्न तूं निस्तुला !
तूं कामधेनू ! खरी कल्पवल्ली ! सदा लोभला लोक सारा तुला;
या वैभवाला तुझ्या पाहुनीयां, मला स्फूर्ति नृत्यार्थ होते जरी,
सामर्थ्य नामीं तुझ्या आर्यभूमी, तसें पाहिलें मी न कोठें तरी !

माते ! महात्मे तुझे, तत्ववेत्ते, तुझे शूर योद्धे, तुझे सत्कवी,
श्रेणी जयांची सदा माझिया गे ! मना पूजनीं आपुल्या वाकवी !
यांची यशें ज्या नव्या सद्गुणांना मला अर्पिती, ध्येय ते गे जरी,
सामर्थ्य नामीं तुझ्या जन्मभूमी, तसें पाहिलें मी न कोठें तरी !

तूझ्या महोदार सारस्वताच्या महासागरीचा जरी मीन मी
झालों, तरी गे ! तृषा मन्मनाची कधींही कधींही न होणें कमी !
आई ! गुरूस्थान अंती जगाचें तुझें ! यांत शंका न कांही जरी
सामर्थ्य नामीं तुझ्या जन्मभूमी,तसें पाहिलें मी न कोठें तरी !

वारा तुझ्या स्पर्शनें शुद्ध झाला, मला लाधला ! भाग्य हें केवढें !
माते ! स्वयें देशि जें अन्नपाणी, सुधा बापुडी कायशी त्यापुढें !
तूं बाळगीशी मला स्कंधिं-अंकीं ! सुखाची खरी हीच सीमा पुरी !
सामर्थ्य नामीं तुझ्या जन्मभूमी, तसें पाहिलें मी न कोठें तरी !

सामर्थ्य नामीं तुझ्या हें मला जें दिसे प्रेमयोगें अगे हिंदभू
तें पूर्णतेला झणीं प्राप्त व्हावें, म्हणोनी करी योजना ही प्रभू
रोंवी तुला आंग्लभूपालकाच्या किरीटामधें कीं तुझी उन्नती
व्हावी खरी; तूं जगत्कारणाची पुरी ओळखीं प्रेमयुक्ता मती.


— नारायण वामन टिळक

'टिळकांची कविता'' या संग्रहात शेवटचे कडवे वगळलेले आहे.

14 January 2010

केवढे हे क्रौर्य!

(पृथ्वी)

क्षणोक्षणि पडे, उठे, परि बळें, उडे बापडी,
चुके पथहि, येउनी स्तिमित दृष्टिला झांपडी;
किती घळघळां गळे रुधिर कोमलांगांतुनी,
तशीच निजकोटरा परत पातली पक्षिणी.
म्हणे निजशिशूंप्रती, 'अधिक बोलवेना मला,
तुम्हांस अजि अंतिचा कवळ एक मी आणिला;
करा मधुर हा ! चला ! भरवितें तुम्हां एकदां,
करो जतन यापुढें प्रभु पिता अनाथां सदा !
अहा ! मधुर गाउनी रमविलें सकाळी जनां,
कृतघ्न मज मारितील नच ही मनीं कल्पना !
तुम्हांस्तव मुखीं सुखें धरुनि घांस झाडावरी
क्षणैक बसलें न तों, शिरत बाण माझ्या उरीं !
निघून नरजातिला रमविण्यांत गेलें वय,
म्हणून वधिलें मला ! किति दया ! कसा हा नय !
उदार बहु शूर हा नर खरोखरीं जाहला
वधून मज पांखरा निरपराध कीं दुर्बला !
म्हणाल, 'भुलली जगा, विसरली प्रियां लेंकरां'
म्हणून अतिसंकटें उडत पातलें मी घरा;
नसे लवहि उष्णता, नच कुशींत माझ्या शिरा,
स्मरा मज-बरोबरी परि दयाघना ईश्वरा. '
असो; रुधिर वाहुनी नच भिजो सुशय्या तरी
म्हणूनि तरुच्या तळीं निजलि ती द्विजा भूवरी;
जिवंत बहु बोलकें किति सुरम्य तें उत्पल,
नरें धरुनि नाशिलें, खचित थोर बुध्दि, बल.

(वसंततिलका)
मातीत ते पसरिले अतिरम्य पंख,
केलें वरी उदर पांडुर निष्कलंक !
चंचू तशीच उघडी, पद लांबवीले,
निष्प्राण देह पडला, श्रमही निमाले !



— नारायण वामन टिळक


नय = नीति; उत्पल = कमल

9 December 2009

रानांत एकटेंच पडलेले फूल

वन सर्व सुगंधित झालें,
मन माझे मोहुन गेलें— किति तरी !

मी सारे वन हुडकीलें,
फुल कोठें नकळे फुललें— मज तरी !
स्वर्गात, दिव्य वृक्षास
बहर ये खास,
असें कल्पीलें— असें कल्पीलें;
मन माझे मोहुन गेलें— किति तरी !

परि फिरतां फिरतां दिसलें
फुल दगडाआड लपालें— लहानसें
दिसण्यांत फार तें साधे,
परी आमोदें
जगामधिं पहिलें— जगामधिं पहिलें;
मन माझे मोहुन गेलें— किति तरी !

मी प्रेमें वदलों त्याशी,
'का येथें दडुनी बसशी— प्रिय फुला ?
तूं गडे, फुलांची राणी,
तुला गे कोणी,
रानिं धाडीलें— रानिं धाडीलें' ?
मन माझे मोहुन गेले— किति तरी !

तें लाजत लाजत सुमन
मज म्हणे थोडके हंसुन ! तेधवा
'निवडिलें, प्रभूने स्थान
रम्य उद्यान
तेंच मज झालें— तेंच मज झालें'
मन माझे मोहुन गेलें— किति तरी !



— ना. वा. टिळक