A NON-PROFIT

A NON-PROFIT, NON-COMMERCIAL PUBLIC SERVICE INITIATIVE BY SURESH SHIRODKAR

रम्य ते बालपण!

'श्रावण मासि हर्ष मानसी' म्हणत रिमझिम पावसात चिंब भिजलेले ते दिवस किंवा 'आनंदी आनंद गडे' म्हणत नाचत-बागडत मारलेल्या उड्या; 'पावसाच्या धारा येती झरझरा' म्हणत पाण्यात सोडलेल्या कागदी बोटी; 'छान किती दिसते.. फुलपाखरू' गुणगुणत बागेत बागडलेले ते क्षण. प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश' किंवा 'आमुचे.. चढवू गगनी निशाण' म्हणत पंधरा ऑगष्टच्या प्रभातफेरीत भरपावसात भिजत दिलेल्या घोषणा; 'लाडकी बाहुली होती माझी एक' म्हणत खेळलेले भातुकलीचे खेळ.. रम्य ते बालपण आणि रम्य ते शालेय जीवन! वयं पुढे पुढे सरकत गेले तसे बालपण निघून गेलं. पण व्यक्ती वयाने किंवा कर्तृत्वाने कितीही मोठी झाली तरी प्रत्येकाच्या अंतःकरणात कुमार वयात शिकलेले धडे आणि कवितांसाठी एक छोटासा कोपरा राखून ठेवलेला असतो. कुमार वयात शिकलेले धडे आणि विशेषत: कविता यांचा बालमनावर उमटलेला विलोभनीय ठसा जीवनात कधीच पुसला जात नाही. शालेय अभ्यासक्रमातल्या कविता आजही विसरता येत नाहीत. किंबहूना, अगदी बालपणापासून त्या कविता कुठेतरी खोलवर आपल्या मनात घर करून बसलेल्या असतात. शालेय जीवनात शिकत असताना ज्या शिक्षकांनी अशा कविता आपल्या हृदयावर बिंबविल्या त्या गुरुजनांचे ॠण कसं व्यक्त करावं हे कळत नाही.

साधारणत: १९४० सालापासून अगदी अलीकडच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या म्हणजेच जवळजवळ तीन पिढ्यांनी अभ्यासलेल्या काही निवडक कविता इथे संग्रहीत करून त्या गुरुजनांना आणि सर्व मान्यवर कविंना हा मानाचा मुजरा...!!

सुचना:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
महत्त्वाची सुचना: ह्या ब्लॉगवरील प्रकाशित सर्व कविता बालभारती, युवकभारती, कुमारभारती या पाठ्यपुस्तकातील आणि १९७१-७२ पुर्वीच्या शालेय स्तरावरील क्रमिक पुस्तकातील असून, माझ्याकडून त्या कवितांचा कोणताही व्यवहारी वापर होत नाही. ह्या सर्व कविता वेगवेगळ्या माध्यमांतून संकलित करून आंतरजालावर केवळ हा एक संग्रह बनवलेला आहे. या सर्व कवितांचे हक्क महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, माध्यमिक व उच्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ, संबंधित कवी किंवा त्यांच्या वारसदारांकडे सुरक्षित असून कोणत्याहि प्रकारे कॉपीराईट भंग करण्याचा अथवा कोणाच्या भावना दुखवण्याचा उद्देश नाही. केवळ मराठी काव्य-रसिक, वाचक आणि अभ्यासक यांना शालेय अभ्यासक्रमातील अनमोल कवितांचा खजिना आंतरजालावर एकत्र उपलब्ध करून देण्याचा हा एक प्रांजळ प्रयत्न आहे.

येथील कवितांच्या प्रकाशनाबद्दल संबंधितांना काही आक्षेप असल्यास किंवा कॉपीराईट हक्क भंग होत असल्यास त्या काढून टाकल्या जातील. प्रत्येक कवितेच्या खाली कवींची नावे दिली असून नजरचुकीने एखादे नाव राहिले असल्यास किंवा चुकीचे नाव दिलेले असल्यास कृपया लक्षात आणुन द्यावे ही विनंती.

ह्या ब्लॉगवरील कविता कॉपी पेस्ट (Copy & Paste) करता येणार नाहीत याची काळजी घेण्यात आली आहे. तुम्ही या उत्तमोत्तम कविता वाचाव्यात, त्यांचा आनंद घ्यावा याचसाठी आंतरजालावर उपलब्ध करुन दिल्या आहेत. आपणांस या कविता विनासायास एकाचठिकाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी संग्राहकाने घेतलेले कष्ट, वेळ आणि श्रम याची बूज राखणे अपेक्षित आहे. कॉपी पेस्टचा अंगवळणी पडलेला शॉर्टकट चोखाळण्यापेक्षा ब्लॉगच्या लिंकचा उपयोग करावा असे संग्राहकाला वाटते. एखादी कविता तुमच्या संग्रही असावी असं वाटलं तर ती लिहून काढा, अथवा, तुमचा इ-मेल आयडी आम्हाला कळवल्यास आपल्याला हवी असलेली कविता मेलवरून जरुर पाठवू.

कृपया ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये हि विनंती. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी.

ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद !

- सुरेश शिरोडकर (संग्राहक)
balbharati.suresh@gmail.com
skarsuresh@gmail.com
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

13 November 2026

मी ताक पितो

मी ताक पितो, मी ताक पिणार !
मला दूध नको, मला लोणी नको
दही नको, आणखी काही नको
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

आजचे दूध हे उद्याचे दही आहे
उद्याचे दही हे परवाचे लोणी आहे
परवाचे लोणी हे तेरवाचे तूप आहे
परंतु ताक हे माझे ताक आहे
अनंत काळाचे ताक आहे
ताकात शक्राची भाक आहे
अनंताची हाक आहे
दिव्यत्वाची झाक आहे
गेले जरी ताजेपण
ताक हे ताक राहील
अन् शिळे झाले तरी
शिळ्या कढीला ऊत येईल !
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

हा माझा भारत देश आहे
इकडे ब्रह्मदेश आहे
तिकडे अफगाणिस्तान आहे
बलुचिस्तान आहे, पाकिस्तान आहे
पोटात माझ्या ताकिस्तान आहे
ताक हे पाक आहे
सर्व पेयांतील नाक आहे
मी नाकानेच ताक पिणार
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

प्रतिभा माझी ताक घुसळते आहे
डेऱ्यामधे ताक उसळते आहे
ताकात रवी बुडते आहे
बुडून बडबड करते आहे
तोऱ्यात हासते आहे
फेऱ्यात नाचते आहे
डेऱ्यात शून्याचे संशोधन करते आहे
काय तुम्ही पाहिली ताकाची चवी ?
' जे न देखे कवी, ते देखे रवी '
अशी माझी रवी, अशी माझी रवी
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

ताकात काय नाही ?
ताकात सर्व आहे
सर्व आहे, निखर्व आहे
पाहिले का कधी ताकाचे घुसळण ?
घुसळणारी पाहिली का कधी गवळण ?
घुसळ घू घुसळ घू
नादामधे चूर आहे
ताक् घुर्र ताक् घुर्र
ताकात तिच्या सूर आहे
' घुटुर घू घुटुर घू '
कबुतरी बोल आहे
ताक् धिन् ताक् धिन्
ताकात तिच्या ताल आहे
गीत आहे, संगीत आहे
भावना आहे, भाव आहे
अन् बुद्धीचे तर 'ताकाखाव' आहे
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

ताकातील जीवनसत्वे मानवच जाणे
म्हशीच्या रेडकाला त्याचे काय !
ताक दिले तरी व्हॅय
दूध दिले तरी व्हॅय
एकच अभिप्राय !
ताक हे पारखून घ्यावे
ताक हे फुरकून प्यावे !
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

नव्या युगाचा पाईक मी कट्टा आहे
नाविन्याचा गठ्ठा आहे
काय तुम्हां वाटते थट्टा आहे ?
अरे, ताकाचा मी मठ्ठा आहे
उत्साह-उन्नती-आरोग्याचे
ताकत्व झाले आहे
ताकत्वतापण ताकात माझ्या आले आहे
युगायुगांचे आले आहे
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !

मनातले मांडे छपविणार नाही
ताकाचे भांडे लपविणार नाही
ताक प्यायला कचणार नाही
ताकापुरते रामायण वाचणार नाही
ताक माझा जीव कि प्राण !
ताक देते तीच ताकद होते
अश्मयुगातील चष्मा लावुन
पश्मीन्याची शाल पांघरून
आस्मादिक हा —
युगायुगांना उगाळीत
शतशतकांचे फत्कल मारुन
बसलो येथे ताक पीत
मी ' तक्रानंद सरस्वती ' आहे
मी ताक पितो, मी ताक पिणार !


– सोपानदेव चौधरी

6 November 2026

दिपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा !

'बालभारती - मराठी कविता' या ब्लॉगवरील सर्व वाचक आणि हितचिंतकांना दिपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा!!



सुरेश शिरोडकर
- संकलक

5 November 2026

आंधळा

दाटला चहूकडे अंधार
निशिदिनी जाळी एकच चिंता मजला ही अनिवार

जन्माची हि काठि सोबतिण
खात ठोकरा आधी आपण
बजाविते मज 'धरि रे धोरण
पद टाकी हळुवार' — दाटला चहूकडे अंधार

असतिल हा हिज देवा, डोळे ?
खरे काय ते मजला न कळे
जोवरि ही मम करांत खेळे
हीच मला आधार — दाटला चहूकडे अंधार

जग हे वदते, दिवस उगवला
अथवा चंद्रोदय तो झाला
दिव्य दैवते दिसति न डोळा
चंद्र-सूर्यही पार — दाटला चहूकडे अंधार

सुखदुःखाच्या घटिका स्मरुनी
येत जेधवा नयनां पाणी
अश्रु ढाळणे एवढेच या —
नयनांचे उपकार — दाटला चहूकडे अंधार

जिथे उभा मी 'तेच सर्व जग'
सदन कशाला हवे मला मग ?
मिटली मात्र खरी ही दगदग
सगळे मम घरदार — दाटला चहूकडे अंधार

घडिली देवा, कशासि काया ?
तुझेच का रे स्तवन गावया ?
मूर्ति कोणती आणू हृदया ?
तूही पण अंधार — दाटला चहूकडे अंधार


– सोपानदेव चौधरी

अंधार पखाली

माणसा माणसांमध्ये कोण बांधीतसे भिंती
माणसाला माणसाची आज का रे वाटतसे भीती ?

काळोखाने आसमंती जीव होतो वर खाली
सोडतात कोण येथे अंधाराच्या या पखाली ?

जरी पेरती अंधार फुटू नये त्या अंकूर
हातातल्या ज्योतीसाठी नको कुणाची फुंकर

ज्योत ज्योतीने जागवा करा प्रकाश सोहळा
इवल्याश्या पणतीने होई आकाश पांगळा


 – किशोर घोरपडे (      – २०२०)

सात रंग

रंग जांभळी कोणाचा ?
रंग बैगणी वांग्याचा ll १ ll

रंग निळा आकाशात
हिरवा नांदे गवतांत ll २ ll

पिवळा झेंडू कां डोले ?
नारंगी संत्रे खेळे ll ३ ll

लाल रंग तो रक्ताचा
तसा इंग्रजी राज्याचा ll ४ ll

सात रंग हे मिसळून
लख्ख पांढरे हो ऊन ll ५ ll


 – ना. के. बेहेरे

4 November 2026

नव लाख दिवे हे तुझ्या घरी !

नव लाख दिवे हे तुझ्या घरीं
कां जातिस दुसऱ्यांच्या दारीं

हा अनंत पसरला नीलिमा,
शांत गभीर जयाची सुषमा,
विभूति ही प्रभुची नि:सीमा
नांदतसे तव शिरावरी

धवल हिमाचल वर विस्तरला
अनंतांमधें विलीन झाला
उदात्तरस शीकवी कवीला
बुध्दिस्थलिं तव वास करी

सामघोषमुखरित वनराई,
मधुनी जाई गंगामाई,
कलस्वनें ती गीतें गाई
तव हृदयावरि निरंतरीं

अनंत दुःखें हृदयीं धरिली,
अनंत गूढें मनीं वाहिली,
अनंत कन्यारत्नें असली
प्रसवलीस तूं धन्य खरी !

किति कविंनी किति काव्या गावें !
किती तुझे वैभव वर्णावें !
किती तुझे जयघोष करावें !
वंदे त्वां मांगलेश्वरी !


— विठ्ठल दत्तात्रय घाटे

3 November 2026

एक चित्ता

एकदा आला एक चित्ता
हातात घेऊन अडकित्ता
चित्ता आला दुपारी
मागु लागला सुपारी.

मी म्हंटले "कशाला ?"
तेव्हा चित्ता म्हणाला,
"नुकतेच जेवण झाले फक्कड,
खाऊन टाकले बारा बोकड.

बारा बोकड सोळा शेळ्या,
बघता बघता फस्त केल्या.
नंतर थोडी गंमत म्हणून,
तीन कोंबड्या टाकल्या खाऊन.

जेवण जरा जडच झाले,
भलते अंगावरती आले.
म्हंटले खावी सुपारी,
म्हणून आलो दुपारी."

मी गुपचूप घरात शिरलो
सुपारी घेऊन बाहेर आलो
सुपारी खाऊन गेला चित्ता
हातात घेऊन अडकित्ता

खोटं वाटत तर पहा येऊन
अडकित्ता आहे घरात अजून.


कवी – विंदा करंदीकर

2 November 2026

घनश्याम सुंदरा श्रीधरा

घनश्याम सुंदरा श्रीधरा अरुणोदय झाला
उठी लवकरि वनमाळी उदयाचळी मित्र आला

आनंदकंदा प्रभात झाली उठी सरली राती
काढी धार क्षीरपात्र घेउनी धेनु हंबरती
लक्षिताती वासुरें हरी धेनु स्तनपानाला

सायंकाळीं एकेमेळीं द्विजगण अवघे वृक्षीं
अरुणोदय होताच उडाले चरावया पक्षी
प्रभातकाळी उठुनि कावडी तीर्थ पथ लक्षी
करुनि सडासंमार्जन गोपी कुंभ घेऊनी कुक्षीं
यमुनाजळासि जाति मुकुंदा दध्योदन भक्षी

कोटी रवीहून तेज आगळें तुझिया वदनाला
होनाजी हा नित्य ध्यातसे हृदयी नाम माला


– शाहीर होनाजी बाळा
होनाजी सयाजी शिलारखाने व बाळा कारंजकर या दोन व्यक्ती होत्या पण "होनाजी बाळा" या एकाच नावाने ओळखल्या जातात.

5 October 2026

भुईनळ्यांचे झाड फुलांचे

भुईनळ्यांचे झाड फुलांचे
भिडे निळ्या आभाळी रे
आली फुलवित हासत उजळीत
लक्षदिप दिपवाळी रे

जमला मेळा गोपाळांचा
धुमधडाका फटाकड्यांचा
दिव्या दिव्यांची रांग शोभते
सुंदर निळ्या आभाळी रे

अवती भवती चंद्रज्योती
हासत उधळत माणिक मोती
दिव्या दिव्यांची रांग शोभते
सुंदर पहाटवेळी रे

ताई भाऊ नाचत या रे
मजेत आपण खेळू रे
दिपवाळीचा सजवू किल्ला
काढूनिया रांगोळी रे !
भुईनळ्यांचे झाड....



(अज्ञात कवी)

सौजन्य : Ranjeet