विवेक

वाट पुसल्याविण जाऊं नये
फळ वोळखिल्याविण खाऊं नये
पडिली वस्तु घेऊं नये
येकायेकीं ll १ ll

अति वाद करूं नये
पोटीं कपट धरूं नये
शोधल्याविण करूं नये
कुळहीन कांता ll २ ll

विचारेंविण बोलों नये
विवंचनेविण चालों नये
मर्यादेविण हालों नये
कांहीं येक ll ३ ll

प्रीतीविण रुसों नये
चोरास वोळखी पुसों नये
रात्री पंथ क्रमूं नये
येकायेकीं ll ४ ll

जनीं आर्जव तोडूं नये
पापद्रव्य जोडूं नये
पुण्यमार्ग सोडूं नये
कदाकाळीं ll ५ll

निंदा द्वेष करूं नये
असत्संग धरूं नये
द्रव्यदारा हरूं नये
बळात्कारें ll ६ ll

वक्तयास खोदूं नये
ऐक्यतेसी फोडूं नये
विद्याअभ्यास सोडूं नये
कांहीं केल्या ll ७ ll

तोंडाळासि भांडों नये
वाचाळासी तंडों नये
संतसंग खंडूं नये
अंतर्यामीं ll ८ ll

अति क्रोध करूं नये
जिवलगांस खेदूं नये
मनीं वीट मानूं नये
सिकवणेचा ll ९ ll

क्षणाक्षणां रुसों नये
लटिका पुरुषार्थ बोलों नये
केल्याविण सांगों नये
आपला पराक्रमु ll १० ll

बोलिला बोल विसरों नये
प्रसंगी सामर्थ्य चुकों नये
केल्याविण निखंदूं नये
पुढिलांसि कदा ll ११ ll

आळसें सुख मानूं नये
चाहाडी मनास आणूं नये
शोधिलुआविण करूं नये
कार्य कांहीं ll १२ ll

सुखा आंग देऊं नये
प्रेत्न पुरुषें सांडूं नये
कष्ट करितां त्रासों नये
निरंतर ll १३ ll

सभेमध्यें लाजों नये
बाष्कळपणें बोलों नये
पैज होड घालूं नये
काहीं केल्या ll १४ ll

बहुत चिंता करूं नये
निसुगपणें राहों नये
परस्त्रीतें पाहों नये
पापबुद्धी ll १५ ll

कोणाचा उपकार घेऊं नये
घेतला तरी राखों नये
परपीडा करूं नये
विस्वासघात ll १६ ll

शोच्येंविण असों नये
मळिण वस्त्र नेसों नये
जणारास पुसों नये
कोठें जातोस म्हणौनी ll १७ ll

व्यापकपण सांडूं नये
पराधेन होऊं नये
आपलें वोझें घालूं नये
कोणीयेकासी ll १८ ll

पत्रेंविण पर्वत करूं नये
हीनाचें रुण घेऊं नये
गोहीविण जाऊं नये
राजद्वारा ll १९ ll

लटिकी जाजू घेऊं नये
सभेस लटिकें करूं नये
आदर नस्तां बोलों नये
स्वभाविक ll २० ll

आदखणेपण करूं नये
अन्यायेंविण गांजूं नये
अवनीतीनें वर्तों नये
आंगबळें ll २१ ll

बहुत अन्न खाऊं नये
बहुत निद्रा करूं नये
बहुत दिवस राहूं नये
पिसुणाचेथें ll २२ ll

आपल्याची गोही देऊं नये
आपली कीर्ती वर्णूं नये
आपलें आपण हांसों नये
गोष्टी सांगोनी ll २३ ll

धूम्रपान घेऊं नये
उन्मत्त द्रव्य सेवूं नये
बहुचकासीं करूं नये
मैत्री कदा ll २४ ll

कामेंविण राहों नये
नीच उत्तर साहों नये
आसुदें अन्न सेऊं नये
वडिलांचेंहि ll २५ ll

तोंडीं सीवी असों नये
दुसऱ्यास देखोन हांसों नये
उणें अंगीं संचारों नये
कुळवंताचे ll २६ ll

देखिली वस्तु चोरूं नये
बहुत कृपण होऊं नये
जिवलगांसी करूं नये
कळह कदा ll २७ ll

येकाचा घात करूं नये
लटिकी गोही देऊं नये
अप्रमाण वर्तों नये
कदाकाळीं ll २८ ll

चाहाडी चोरी धरूं नये
परद्वार करूं नये
मागें उणें बोलों नये
कोणीयेकाचें ll २९ ll

समईं यावा चुकों नये
सत्वगुण सांडूं नये
वैरियांस दंडूं नये
शरण आलियां ll ३० ll

अल्पधनें माजों नये
हरिभक्तीस लाजों नये
मर्यादेविण चालों नये
पवित्र जनीं ll ३१ ll

मूर्खासीं संमंध पडों नये
अंधारीं हात घालूं नये
दुश्चितपणें विसरों नये
वस्तु आपुली ll ३२ ll

स्नानसंध्या सांडूं नये
कुळाचार खंडूं नये
अनाचार मांडूं नये
चुकुरपणें ll ३३ ll

हरिकथा सांडूं नये
निरूपण तोडूं नये
परमार्थास मोडूं नये
प्रपंचबळें ll ३४ ll

देवाचा नवस बुडऊं नये
आपला धर्म उडऊं नये
भलते भरीं भरों नये
विचारेंविण ll ३५ ll

निष्ठुरपण धरूं नये
जीवहत्या करूं नये
पाउस देखोन जाऊं नये
अथवा अवकाळीं ll ३६ ll

सभा देखोन गळों नये
समईं उत्तर टळों नये
धिःकारितां चळों नये
धारिष्ट आपुलें ll ३७ ll

गुरुविरहित असों नये
नीच यातीचा गुरु करूं नये
जिणें शाश्वत मानूं नये
वैभवेंसीं ll ३८ ll

सत्यमार्ग सांडूं नये
असत्य पंथें जाऊं नये
कदा अभिमान घेऊं नये
असत्याचा ll ३९ ll

अपकीर्ति ते सांडावी
सद्कीर्ति वाढवावी
विवेकें दृढ धरावी
वाट सत्याची ll ४० ll

नेघतां हे उत्तम गुण
तें मनुष्य अवलक्षण
ऐक तयांचे लक्षण
पुढिले समासीं ll ४१ ll



- समर्थ रामदास (नारायण सूर्याजी ठोसर)


(बालभारती पाठ्यपुस्तकात फक्त चारच कडवी आहेत)

पुरे जाणतों मीच माझें बल !

हा एक कक्षेंत छावा गजाचा, दुजीमाजि हा सिंह केकावतो,
हा जाहला अर्धमेला भयानें लपोनी महाव्याघ्न डोकावतो;
हे पर्वतांचे उभे क्षुद्र धोंडे, महासागरांचे पुढें पल्लव !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

भूगोल हा दोन बोटांत माझ्या, नको अंतराला तुझी थोरवी
पाहीन एके दिनीं मीच सारे कुठें झांकलेले तुझे ते रवि !
हीं पंचभूतें मला सेविणारीं, खरें सांगतो मी न गर्वाकुल;
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

मी भासतों कीट, ही भूति माझी परी भेदि सूर्याचिया मंडळा,
तूं हास काला मला, मी तुलाही सदा हासतों गर्विता, चंचला;
हे आधिंनो व्याधिंनो ! माक्षिकांनो ! तुम्ही बापुडीं कायशी दुर्बल !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

हे विश्व सारे विहारास माझ्या, पुरेसे न होईल, शंका नको,
हा मर्त्य, हा देहकारानिवासी, बळे हीन हा, कांहिं कोणी बको !
मी मर्त्य, मी मृत्युला जिंकणारा! जगी धूळ, मी दिव्यता उज्ज्वल !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।

मी ओळखीलें मला पूर्ण; आतां कशाला मला पाहणे आरसे ?
माझ्यापुढें नित्य आत्मानुभूती; पटावे दुजे तर्क आतां कसे ?
मी ईश्वराच्या जगत्कारणाच्या, खरी हेतुची पूर्तता मंगल !
बोला हवे तें, मला काय त्याचे ? पुरे जाणतों मीच माझें बल ।।


— ना. वा. टिळक

(Compiled by : Ms. Mrudula Tambe, Mumbai)

नवी पिढी

गतकाळाची होळी झाली, धरा उद्याची उंच गुढी
पुराण तुमचे तुमच्यापाशी, ये उदयाला नवी पिढी ॥

ही वडिलांची वाडी तुमची, तुम्हांस ती लखलाभ असो
खुशाल फुटक्या बुरुजांवरती पणजोबांचे भूत वसो
चंद्रावरती महाल बांधू, नको अम्हांला जीर्ण गढी ॥१॥

देव्हाऱ्यातिल गंधफुलांतच झाकुन ठेवा ती पोथी
अशी बुद्धीला भूक लागता कशी पुरेल अम्हा बोथी
रविबिंबाच्या घासासंगे हवी कुणाला शिळी कढी? ॥२॥

शेषफणेवर पृथ्वी डोले ! मेरूवरती सूर्य फिरे !
स्वर्गामध्ये इंद्र नांदतो ! चंद्र राहूच्या मुखी शिरे !
काय अहाहा बालकथा या, एकावरती एक कडी ॥३॥

दहा दिशांतुन अवकाशातुन विमान अमुचे भिरभिरते
अणुरेणूंचे ग्रहगोलांचे रहस्य सारे उलगडते
नव्या जगाचे नायक आम्ही, तुम्ही पूजावी जुनी मढी ॥४॥


— वसंत बापट

इच्छा

रोज वाटे एका फुला
कधी उडता येईल मला ?
इथं तिथं जाता येईल
भारी भारी मज्जा होईल

पाकळी पाकळी लागतां पसरू
फुलच झालं फुलपाखरु
इकडून तिकडे उडत जाता
कोण त्याला अडविल आता ?

एक वात मिणमिणत
मनात असते गुणगुणत
जर का मला उडतां येईल
भारी भारी मज्जा होईल

गुणगुणत असतां सुटले भान
वातीला फुटले पंख छान
राहील आतां कशी घरात
काजवा होऊन गेली वात

पडल्या जागी तळ्यातलं पाणी
एकच विचार मनात आणि
आमचा आपला तळ खाली
पक्षी तेवढे उंच आभाळी

म्हणुन त्याची वाफ झाली
तळं सोडून वर निघाली
वाफेला मग पंख फुटले
ढग होऊन उडत सुटले.

मलाही वाटतं घोडा व्हावं,
माळावरुन दौडत जावं
कधी वाटतं होऊन मासा
पाण्यात पोहत राहीन खासा.

कधी वाटतं पक्षी व्हावं
आकाशातून उंच उडावं
कधीच नाही का होणार असं
जसं मनात येतं तसं


— रवींद्रनाथ टागोर
(अनुवाद : पु. ल. देशपांडे)


(सौजन्य: दिपा जोशी)

तिसरं आणि चौथं कडवं पाठपुस्तकात नाही.

माझी आई

घंटा वाजता बंद होय शाळा,
घरी जायाची घाई फार बाळा.

फुले रंगीत फांद्यांवरी आली
'थांब ना रे', बाळास त्या म्हणाली.
बाळ बोले, 'मला वेळ नाही,
घरी जायाची असे फार घाई.'

फुलपाखरु तिथे एक आले,
हट्ट खेळाचा खूप खूप चाले.
बाळ बोले, 'मला वेळ नाही,
घरी जायाची असे फार घाई.'

झाड सोडूनी पक्षी येत खाली,
गीत गाऊन त्यास मोह घाली.
बाळ बोले, 'मला वेळ नाही,
घरी जायाची असे फार घाई.
सखेसोबती तुम्ही सर्व काही,
परी आवडते मला फार आई.'


— अज्ञात

कावळा व बगळा

कावळा म्हणे मी काळा
पांढरा शुभ्र तो बगळा
दिसतसे ll १ ll

वाहवा तयाची करिती
मजलागीं धिक्कारीती
लोक हे ll २ ll

मग विचार त्याने केला
पैशाचा साबू आणिला
झडकरी ll ३ ll

फासुनी सर्व शरिराला
खडकासी घाशित बसला
नदिवरी ll ४ ll

घाशिले अंग बहु बळें
रक्त त्यामुळें वाहुं लागले
घाबरा झाला
बापुडा शेवटीं मेला ll ५ ll


- रा. देव

पंचारती

मराठीच्या महाराष्ट्रा
आज स्वागत स्वागत
सह्याद्रीच्या कड्यावरी
वाजे वाऱ्याची नौबत !

काळ-कवाड फोडून
आल्या आल्या साऱ्याजणी,
महाराष्ट्राच्या स्वागता
आज मानाच्या धनिणी !

शकुनाचा हाती दीप
महदंबा आधी येई,
रचे दीपांची आरास
घवळिल्या दिशा दाही !

नामयाच्या जनाईने
केले सडासंमार्जन,
हात अबीर-मंजिरी
गंधे भारिले गगन !

केली जळक्या काडीची
लक्ष्मीबाईने लेखण,
चित्रे रेखिली स्वागता
रंग प्राणाचे भरून !

अहिराणी बहिणाबाई
आणि तव्याची भाकर
ओवाळून टाकायाला
उभी राहिली तत्पर !

देवी अहिलेच्या हाती
पुण्यतीर्थाचा कलश,
नेत्र कराया पवित्र
उभी राहिली सहर्ष !

ओवाळाया महाराष्ट्रा
आज जिजाईच्या हाती,
कोटी सूर्याच्या तेजाने
उचंबळे पंचारती !




— इंदिरा नारायण संत

मुक्या जिवांचे दु:ख

कोरडे जे शेत आहे
ओलित झाले पाहिजे
मुक्या जिवांचे दु:ख ह्या
बोलीत आले पाहिजे ll

छते ऊन्हाची घराला,
नांदते जीव पोळती
फुफाट्याच्या वाहणा
पायांमधूनी घालती
दाह त्यांच्या वेदनांचे
झेलीत गेले पाहिजे ll १ ll

आभाळ अंतरातले
सोसतांना फाटलेले
अश्रू दो डोळ्यांतले
गाळतांना दाटलेले
महापूरांना बांध ह्या
घालीत गेले पाहिजे ll २ ll

नांगरल्या शेतापरी
काळीज दु:ख साहते
तरी सुगीचे डोलत्या
स्वप्न हिरवे पाहते
अर्थ ह्या स्वप्नातही
पेरीत गेले पाहिजे
मुक्या जिवांचे दु:ख ह्या
बोलीत आले पाहिजे ll ३ ll


— विठ्ठल वाघ

आठवते ना

आठवते ना-
ओढयाकाठी अपुल्या घरची
गाय घेऊनी धावत होतो
चरावयाला सोडूनिया तिज
पारंब्यावर लोंबत होतो !

आठवते ना-
डोहामधले स्वैर डूंबणे
अंगावरचे ओले कपडे
अंगावरती तसेच सुकणे,
सुकता कपडे पुन्हा पोहणे

आठवते ना-
करवंदाचा चीक बिलगता
बोटे अपुली बसली चिकटून
अन कैऱ्यांच्या दिवसामध्ये
हातकातडीं गेली सोलून

आठवते ना-
हातामध्ये हात घालुनी
अर्धा डोंगर गेलो चढूनी
वर्गामधल्या गोष्टी बोलत
उन्हात फिरलो शेतांमधूनी

मला तरी नित आठवते गा
आठवते ते फुलते जीवन
आक्रसलेल्या चाळीमध्ये
उबगुनी जाता देह आणि मन



– वि. म. कुलकर्णी

(Compiled by : Ms. Mrudula Tambe)