शहाणी बाहुली

या बाई या,
बघा बघा कशी माझी बसली बया ll १ ll

ऐकू न येते,
हळूहळू अशी माझी छबी बोलते ll २ ll


डोळे फिरवीते,
टुलूटुलू कशी माझी सोनी बघते ll ३ ll

बघा बघा तें,
गुलूगुलू गालांतच कशी हंसते ll ४ ll

मला वाटते,
हिला बाई सारें काहीं सारें कळते ! ll ५ ll

सदा खेळते,
कधी हट्ट धरुनि न मागे भलते ll ६ ll

शहाणी कशी !
साडी चोळी नवी ठेवी जशीच्या तशी ll ७ ll


कवि : दत्तात्रय कोंडो घाटे

माझी मराठी

माझ्या मराठीची गोडी
मला वाटते अवीट
माझ्या मराठीचा छंद
मना नित्य मोहवीत !

ज्ञानोबांची, तुकयांची
मुक्तेशांची, जनाईची
माझी मराठी चोखडी
रामदास, शिवाजींची !

'या रे, या रे अवघे जण,
हाक मायमराठीची
बंध खळाळा गळाले
साक्ष भीमेच्या पाण्याची !

डफ-तुणतुणे घेऊन
उभी शाहीर मंडळी !
मुजऱ्याची मानकरी
वीरांची ही मायबोली

नांगराचा चाले फाळ
अभंगाच्या तालावर,
कोवळीक विसावली
पहाटेच्या जात्यावर !

नव्या प्राणाची 'तुतारी'
कुणी ऐकवी उठून
मधुघट अपी कुणी
कुणी माला दे बांधुन !

लेक लाडका एखादा
गळां घाली वैजयंती
मुक्त प्रीतीचा, क्रांतीचा
कुणी नजराणा देती

हिचे स्वरुप देखणे
हिची चाल तडफेची
हिच्या नेत्री प्रभा दाटे—

सात्विकाची— कांचनाची !

कृष्णा-गोदा-सिंधुजळ
हिची वाढविती कांती
आचार्यांचे आशिर्वाद
हिच्या मुखी वेद होती

माझ्या मराठीची थोरी
नित्य नवे रुप दावी
अवनत होई माथा
मुखी उमटते ओवी !


— वि. म. कुलकर्णी

बालभारती पाठयपुस्तकात फक्त पांचच कडवी होती.

लेजिम

दिवस सुगीचे सुरु जाहले
ओला चारा, बैल माजले
शेतकरी-मन प्रफुल्ल झाले...,

छन झुन, खळ झण–झण खळ,

झुन झिन, लेजिम चाले जोरात !

चौघांनीं वर पाय ऊचलले
सिंहासनीं त्या ऊभे राहिले,
शाहिर दोघे ते डफवाले...,

ट्प ढुम, ढुम ढुम,

डफ तो बोले, लेजिम चाले जोरात !

दिवटी फुरफुर करुं लागली
पटक्यांची वर टोंके डूललीं 
रांग खेळण्या सज्ज जाहली...,

छन खळ, ढुम ढुम,

छन छन, पट ढुम, लेजिम चाले जोरात !

भरभर डफ तो बोले घुमुनीं
लेझिम चाले मंडल धरुनी
बाजुस, मागें, पुढे वाकुनी...

खळ खळ, छन छन,

झण छन, खळ झन, लेजिम चाले जोरात !

डफ तो बोले-लेजिम चाले
वेळाचे त्या भान न ऊरले
नादभरानें धुंध नाचले...,

छन छन, ढुम ढुम, 

खळ छन,ढुम ढुम, लेजिम गुंगे नादांत !

सिंहासन ते डुलूं लागलें
शाहिर वरती नाचुं लागलें
गरगर फिरले लेजिमवाले...

छन छन, खळ खळ,

झण झण, छन छन, लेजिम चाले नादांत !

दिनभर शेती श्रमुनी खपले
रात्रीसाठी लेजिम चाले
गवई नलगे, सतारवाले...,

छन छन, खळ खळ,

झण झण, छन झन, रात्र संपली नादांत !

पहांट झाली - तारा थकल्या,
मावळतीला चंद्र उतरला
परी न थकला लेजिम-मेळां...,

ढूम झन,

खळ खळ,लेजिम खाली ...,

"चला जाऊंया शेतांत" !!
  

— श्रीधर बाळकृष्ण रानडे

टीप : पाठ्यपुस्तकात फक्त चारच कडवी आहेत. 

खरा धर्म

[वृत्त: वियद्गंगा]  

खरा तो एकचि धर्म,
जगाला प्रेम अर्पावे

जगी जे हीन अति पतित,
जगी जे दीन पद-दलित
तया जाऊन उठवावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II १ II

जयांना कोणी ना जगती
सदा ते अंतरी रडती
तया जाऊन सुखवावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II २ II

समस्तां धीर तो द्यावा,
सुखाचा शब्द बोलावा
अनाथा साह्य ते द्यावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ३ II

चित्रकार : श्री. श्रीमंत होनराव, वाई

सदा जे आर्त अति विकल,
जयांना गांजिती सकल
तया जाऊन हसवावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ४ II

कुणा ना व्यर्थ शिणवावे,
कुणा ना व्यर्थ हिणवावे
समस्तां बंधु मानावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ५ II

प्रभूची लेकरे सारी
तयाला सर्वही प्यारी
कुणा ना तुच्छ लेखावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ६ II

जिथे अंधार औदास्य
जिथे नैराश्य आलस्य,
प्रकाशा तेथ नव न्यावे II ७ II

असे जे आपणांपाशी,
असे जे वित्त वा विद्या
सदा ते देतची जावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ८ II

भरावा मोद विश्वात
असावे सौख्य जगतात
सदा हे ध्येय पूजावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ९ II

असे हे सार धर्माचे
असे हे सार सत्याचे
परार्थी प्राणही द्यावे,
जगाला प्रेम अर्पावेII १० II

जयाला धर्म तो प्यारा,
जयाला देव तो प्यारा
त्याने प्रेममय व्हावे,
जगाला प्रेम अर्पावे II ११ II

— साने गुरुजी (पांडुरंग सदाशिव साने)

टीप : सातवे आणि शेवटची तीन कडवी बालभारती पाठ्यपुस्तकात समाविष्ठ नाहीत.

गाणे ऐकण्यासाठी खालील दुव्यावर क्लिक करा
खरा तो एकचि धर्म

आता उठवू सारे रान

आता उठवू सारे रान, आता पेटवू सारे रान
शेतकऱ्यांच्या राज्यासाठी लावू पणाला प्राण

किसान मजूर उठतील, कंबर लढण्या कसतील
एकजुटीची मशाल घेउनि पेटवतिल सारे रान

कोण आम्हा अडवील, कोण आम्हा रडवील
अडवणूक त्या करणाऱ्यांची उडवू दाणादाण

शेतकऱ्यांची फौज निघे, हातात त्यांच्या बेडि पडे
तिरंगि झेंडे घेती, गाती स्वातंत्र्याचे गान

पडून ना राहू आता, खाऊ ना आता लाथा
शेतकरी अन्‌ कामकरी मांडणार हो ठाण



- साने गुरुजी (पांडुरंग सदाशिव साने)

जिंकू किंवा मरू

माणुसकीच्या शत्रुसंगे,
युद्ध आमुचे सुरू

जिंकू किंवा मरू

लढतिल सैनिक, लढू नागरिक,
लढतिल महिला, लढतिल बालक
शर्थ लढ्याची करू,

जिंकू किंवा मरू

देश आमुचा शिवरायाचा,
झाशिवाल्या रणराणीचा
शिर तळहाती धरू,

जिंकू किंवा मरू

शस्त्राघाता शस्त्रच उत्तर,
भुई न देऊ एक तसूभर
मरू पुन्हा अवतरू,

जिंकू किंवा मरू

हानी होवो कितीहि भयंकर,
पिढ्या-पिढ्या हे चालो संगर
अंती विजयी ठरू,

जिंकू किंवा मरू

— ग. दि. माडगूळकर

कोलंबसचे गर्वगीत

हजार जिव्हा तुझ्या गर्जु दे प्रतिध्वनिने त्या
समुद्रा, डळमळुदे तारे !
विराट वादळ हेलकावूदे पर्वत पाण्याचे
ढळूदे दिशाकोन सारे !

ताम्रसुरा प्राशून मातुदे दैत्य नभामधले
दडुद्या पाताळी सविता
आणि तयांची ही अधिराणी दुभंग धरणीला
करायला पाजुळुदे पलीता !

की स्वर्गातुन कोसळलेला, सुड-समाधान
मिळाया प्रमत्त सैतान
जमवुनि मेळा वेताळांचा या दर्यावरती
करी हे तांडव थैमान !

पदच्युता, तव भीषण नर्तन असेच चालु दे
फुटू दे नभ माथ्यावरती
आणि, तुटुदे अखंड ऊल्का वर्षावत अग्नी
नाविका ना कुठली भीती !

सहकाऱ्यांनो, का ही खंत जन्म खलाशांचा
झुंजण्या अखंड संग्राम
नक्षत्रापरि असीम नभामध्ये संचरावे
दिशांचे आम्हांला धाम !

काय सागरी तारू लोटले परताया मागे
असे का हा आपुला बाणा
त्याहुनी घेऊ जळी समाधि, सुखे कशासाठी
जपावे पराभूत प्राणा ?

कोट्यावधी जगतात जीवाणू जगती अन मरती
जशी ती गवताची पाती
नाविक आम्ही परंतु फिरतो सात नभांखाली
निर्मीतो नव क्षितिजे पूढती !

मार्ग आमुचा रोधू न शकती ना धन, ना दारा
घराची वा वितभर कारा
मानवतेचे निशाण मिरवू महासागरात
जिंकुनी खंड खंड सारा !

चला उभारा शुभ्र शिडे ती गर्वाने वरती
कथा या खुळ्या सागराला
"अनंत अमुची ध्येयसक्ती अनंत अन आशा
किनारा तुला पामराला ! "



— कुसुमाग्रज

जाग जाग भारता

जाग जाग भारता, काळ कठीण ये अतां
शत्रुसैन्य पातलें, खडग उचल स्वागता

समरीं ज्वाळ पेटली, कैक घेतले बळी
थोर आपुल्यांतली, दाखवी मृगेंद्रता

कोटि देह एक प्राण, एक लक्ष्य एक आण
हिंदभूस वाचवूं, ना विचार अन्यथा

थांब लाल राक्षसा, निश्चय बघ रे कसा
लक्ष बिंदु सांडवूं, एक बिंदु सांडता

बेईमान जो तया, दाखवूं नको दया
देशनिष्ठ राहिला, तोच बंधू आपुला

वागवीं अता तरी, बोध एक अंतरी
ध्येय शांतिचे तरी, रक्ष रक्ष वीरता


— यशवंत देव

शिंग फुंकिले रणी

शिंग फुंकिले रणी, वाजतात चौघडे
सज्ज व्हा, उठा उठा, सैन्य चालले पुढे

दास्यकाल संपला, शांत काय झोपला?
अग्नि येथ कोपला, पेटुनी नभा भिडे

लोकमान्य केसरी, गर्जतात वैखरी
माजला असे अरी, चारू त्याजला खडे

वीस सालचा लढा, जाहला किती बडा
इंग्रजास बेरडा, आणिले कसे रडे

तीस सालची प्रभा, उज्ज्वला भरी नभा
गांधि अग्रणी उभा, ठाकला रणी पुढे

शीर घेउनी करीं, दंग होउ संगरीं
घालवू चला अरी, सागरापलीकडे


— वसंत बापट