रम्य ते बालपण!


श्रावण मासि हर्ष मानसी' म्हणत रिमझिम पावसात चिंब भिजलेले ते दिवस किंवा 'आनंदी आनंद गडे' म्हणत नाचत-बागडत मारलेल्या उड्या; 'पावसाच्या धारा येती झरझरा' म्हणत पाण्यात सोडलेल्या कागदी बोटी; 'छान किती दिसते.. फुलपाखरू' गुणगुणत बागेत बागडलेले ते क्षण. प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश' किंवा 'आमुचे.. चढवू गगनी निशाण' म्हणत पंधरा ऑगष्टच्या प्रभातफेरीत भरपावसात भिजत दिलेल्या घोषणा; 'लाडकी बाहुली होती माझी एक' म्हणत खेळलेले भातुकलीचे खेळ.. रम्य ते बालपण आणि रम्य ते शालेय जीवन! वयं पुढे पुढे सरकत गेले तसे बालपण निघून गेलं. पण व्यक्ती वयाने किंवा कर्तृत्वाने कितीही मोठी झाली तरी प्रत्येकाच्या अंतःकरणात कुमार वयात शिकलेले धडे आणि कवितांसाठी एक छोटासा कोपरा राखून ठेवलेला असतो. कुमार वयात शिकलेले धडे आणि विशेषत: कविता यांचा बालमनावर उमटलेला विलोभनीय ठसा जीवनात कधीच पुसला जात नाही. शालेय अभ्यासक्रमातल्या कविता आजही विसरता येत नाहीत. किंबहूना, अगदी बालपणापासून त्या कविता कुठेतरी खोलवर आपल्या मनात घर करून बसलेल्या असतात. शालेय जीवनात शिकत असताना ज्या शिक्षकांनी अशा कविता आपल्या हृदयावर बिंबविल्या त्या गुरुजनांचे ॠण कसं व्यक्त करावं हे कळत नाही.

साधारणत: १९४० सालापासून अगदी अलीकडच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या म्हणजेच जवळजवळ तीन पिढ्यांनी अभ्यासलेल्या काही निवडक कविता इथे संग्रहीत करून त्या गुरुजनांना आणि सर्व मान्यवर कविंना हा मानाचा मुजरा...!!

सुचना:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
महत्त्वाची सुचना: या ब्लॉगवरील प्रकाशित सर्व कविता ह्या बालभारती, युवकभारती, कुमारभारती या पाठ्यपुस्तकातील आणि १९७१-७२ पुर्वीच्या शालेय स्तरावरील क्रमिक पुस्तकातील असून, माझ्याकडून त्या कवितांचा कोणताही व्यवहारी वापर होत नाही. ह्या सर्व कविता वेगवेगळ्या माध्यमांतून संकलित करून हा केवळ एक संग्रह बनवलेला आहे. या सर्व कवितांचे हक्क महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, माध्यमिक व उच्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ, संबंधित कवी किंवा त्यांच्या वारसदारांकडे सुरक्षित असून कोणत्याहि प्रकारे कॉपीराईट भंग करण्याचा अथवा कोणाच्या भावना दुखवण्याचा उद्देश नाही. केवळ मराठी काव्य-रसिक, वाचक आणि अभ्यासक यांना शालेय अभ्यासक्रमातील अनमोल कवितांचा खजिना एकत्र उपलब्ध करून देण्याचा हा एक प्रांजळ प्रयत्न आहे.

येथील कवितांच्या प्रकाशनाबद्दल संबंधितांना काही आक्षेप असल्यास किंवा कॉपीराईट हक्क भंग होत असल्यास त्या काढून टाकल्या जातील. प्रत्येक कवितेच्या खाली कवींची नावे दिली असून नजरचुकीने एखादे नाव राहिले असल्यास किंवा चुकीचे नाव दिलेले असल्यास कृपया लक्षात आणुन द्यावे ही विनंती. ह्या ब्लॉगवरील सहित्य Copy & Paste करु नका. कॉपी पेस्ट न करता ब्लॉगच्या लिंकचा उपयोग करा अथवा, तुमचा इ-मेल आयडी आम्हाला कळवल्यास आपल्याला हवी असलेली कविता मेलवरून जरुर पाठवू.

कृपया ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये हि विनंती. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी.

ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद !

- सुरेश शिरोडकर

balbharati.suresh@gmail.com
skarsuresh@gmail.com
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

February 14, 2014

चुकलेलें कोंकरुं


कां भटकसि येथें बोलें l कां नेत्र जाहले ओले
कोणीं का तुला दुखवीलें l सांग रे! ll १ ll

धनि तुझा क्रूर कीं भारी l का माता रागें भरली
का तुझ्यापासुनी चुकली l सांग रे ! ll २ ll

हा हाय कोंकरू बचडें l किति बें बें करुनी अरडे
उचलोनि घेतलें कडे l गोजिरें ! ll ३ ll

मग थोपटुनी म्यां हातें l आणिलें गृहातें त्यातें
तों नवल मंडळीना तें l जाहलें. ll ४ ll

गोजिरें कोंकरू काळें l नउ दहा दिनांचें सगळें
मउमऊ केश ते कुरळे l शोभले. ll ५ ll

लाडक्या कां असा भीसी l मी तत्पर तव सेवेसी
कोवळी मेथि ना खासी l कां बरे ? ll ६ ll

बघ येथें तुझियासाठी l आणिली दुधाची वाटी
परि थेंब असा ना चाटी l कां बरें ? ll ७ ll

हळु दूध थोडके प्यालें l मग त्वरें तोंड फिरवीलें
कोंकरुं बावरुन गेलें l साजिरें ! ll ८ ll

लटकून छातिशी निजलें l तासही भराभर गेले
विश्व हें मुदित मग केलें l रविकरें ll९ ll

घेउनी परत त्या हस्ती l कुरवाळित वरचेवरती
कालच्या ठिकाणावरतीं l सोडिलें. ll१० ll

तों माता त्याची होती l शोधीत दूर शिशुसाठीं
दगडांचे तरुंचे पाठीं l हाय रे ! ll ११ ll

हंबरडे ऎकूं आले l आनंदसिंधु ऊसळले
स्तनिं शरासारखें घुसलें l किति त्वरें ! ll १२ ll



— वि. दा. सावरकर

February 12, 2014

लमाणांचा तांडा

चालला चालला लमाणांचा तांडा
एका गावाहून दुजा गावाला
संपली येथली उसाची गु​र्‍हाळे, संपला येथला अन्नाचा शेर
आता दुजे गाव !
आता दुजा मळा !
चला पाहू चला.....
नवीन चाकरी, नवीन भाकरी ! ​ ll​ll

चालला चालला लमाणांचा तांडा
पाठीवरी सारे घेउनी बिर्‍हाड
मरतुकडी ही खंगलेली घोडी
खंगलेले बैल……
यांच्या पाठीवर देखा हा संसार
चार वितींची ती उभवाया घरे घेतल्या चटया
घेतले खाटले (त्यांचा हा पलंग), घेतली गाठोडी,
​​​घोड्याच्या​ पाठीशी उलटे खाटले अन त्यात घातले रांगते मूल !
घेतली गाडगी, मडकी, डबडी, .....
(चुलीला दगड मिळतील तेथे—
नकोत ते घ्याया बांधुनिया संगे !! —)
घोड्याशेजारून संसारामागून रस्ता हुंगत हि
धापा टाकणारी चालली कुतरी ​ ll​ll

चालला चालला लमाणांचा तांडा
घोड्याशेजारून संसारामागून चालले बापई ! चालल्या बायका !
असंस्कृत मुद्रा..... दीनवाण्या मुद्रा..... अगतिक मुद्रा.....
कटिखांद्यावरी यांच्याही लादले 'संसाराचे ओझे'
पहा पाठीवरी बांधली बोचकी
पहा काठीवरी आणखीही काही
उरलासुरला बांधला संसार ​ ll​ll

चालला चालला लमाणांचा तांडा.....
आणि तांड्यातील, पाहिलीत का ती एक लमाणीण
ओझ्याने अगदी वाकली आहे, थकली आहे
तिच्या खांद्यावर, तिच्या काठीवर
जड जड सारे गुळाचे गाठोडे, देवाचे गाठोडे बांधले आहे.
—परी काठीच्या त्या एका टोकाला अन
राघूचा पिंजरा बांधला आहे........
जीवाने जपल्या मायेने पोसल्या राघूचा पिंजरा बांधला आहे.....
अस्थिर संसारी विकीर्ण जीवन
त्यात एकली ही कोमलता-खूण !
—ओझ्याने वाकल्या लमाणाच्या स्त्रीने
डोळ्यांपुढे राही अशा रीतीने हा बांधला पिंजरा
—तेवढीच तिच्या आत्म्याची ओळख.....
मनाचे भोजन
तेवढीच तिच्या लमाणजातीच्या
मानव्याची खूण !! ​ ll​ll

—चालला चालला लमाणांचा तांडा
एका गावाहून दुजा गावाला.....


— वि. म. कुलकर्णी

February 4, 2014

उद्यांचा काय नेम ?

[भुजंगप्रयात]


तुझीया मनीं चांगलें व्हावयाचें;
तरी आज हो पर्व हें सोनियाचें !
असे वागले मोठमोठे शहाणे;
उद्यां काय होईल तें कोण जाणे ? llll

धरीत्रीवरी काल जीवंत ठेले;
तयांतील पाहा किती आज मेले !
तुला ही अवस्था नसे का वहाणें ?
उद्यां काय होईल तें कोण जाणे ? llll

पुढें हें करूं, तें करूं पुण्य साधूं;
धनें मेळवूं, मंदिरें थोर बांधूं;
भ्रमीं वेड या शुद्ध आहे रहाणें;
उद्यां काय होईल तें कोण जाणे ? llll

दरिद्री, मुके आंधळे, पाहतोसी;
असे नेम का कीं तसा तूं न होसी ?
अकस्मात ये हें जिणें दीनवाणें;
उद्यां काय होईल तें कोण जाणे ? llll

नसे आळसासारखा चोर लोकीं;
अमोलीक आयुष्य तो चोरतो कीं ;
'उद्यां हो उद्यां' हे तयाचे बहाणे;
उद्यां काय होईल तें कोण जाणे ? llll

म्हणोनी तुला वाटतें जें करावें;
करायास तें आज वा लाग भावें;
दुजा आजच्या सारखा वेळ नाही;
विचारोनि चित्ती खरें काय पाहीं llll


— विनायक कोंडदेव ओक